Þessi grein var upphaflega birt í ERC tímarit af Evrópska rannsóknarráðinu.
Höfundur:
Þótt núverandi átök í Úkraínu, Mið-Austurlöndum og annars staðar séu í brennidepli landfræðilegrar og stjórnmálalegrar athygli, hafa verulegar breytingar á því hvernig þjóðir sjá hver aðra og hvernig þær hafa samskipti þróast með tímanum. Fjölþjóðakerfið hefur reynst sífellt ófærara um að takast á við tilvistarleg mál eins og átök eða þróa málefni sem varða hnattrænt sameiginlegt. Hagnýt notkun vísindalegrar stjórnsýslu verður sífellt verðmætari til að ryðja brautina fram á við.
Hefðbundin diplómatísk vinnubrögð og áhugi á hnattrænum verkefnum hefur að einhverju leyti breyst í skarpa og viðskiptalega áherslu á þjóðarhagsmuni í mun sundurleitari heimi. Reglubundnar umgjörðir alþjóðlegra samskipta og samskipta eftir seinni heimsstyrjöldina hafa verið að veikjast. Skiptar skoðanir eru á því hvað geti komið í kjölfarið.
Á sama tíma hefur þó vaxandi áhugi verið á möguleikum vísindadiplómatíu (hugtak sem hefur mismunandi merkingu og áherslur hjá mismunandi aðilum). Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins og aðildarríki Evrópusambandsins, lönd á suðurhveli jarðar og margar fræðamiðstöðvar eru að gefa vísindadiplómatíu mun meiri sýnileika.
Vísindi og diplómatísk samskipti hafa lengi verið til samhliða á alþjóðavettvangi. En það eru skynjaðar spennur milli vísinda og diplómatískra samskipta, sem margar hverjar voru ræddar á nýlegum fundum í Delí sem hluti af eða í tengslum við Raisina-samræðurnar.
Vísindi og stjórnmálafræði koma frá tveimur mjög ólíkum menningarheimum. Vísindi snúast fyrst og fremst um að leysa ágreining með greiningu gagna og traustum sönnunargögnum; stjórnmálafræði snýst fyrst og fremst um að vernda hagsmuni þjóða með friðsamlegum hætti, þar á meðal samningaviðræðum og samræðum. Óhjákvæmilega er snertifleturinn flókinn og fábreyttur.
Í nýlegum umræðum í Delí var reynt að fjalla um mjög raunveruleg málefni á mótum vísinda og diplómatískra kerfa. Vísindamenn vonast til að diplómatar geti aðstoðað þá á ýmsa vegu, einkum í alþjóðlegu samstarfi. En diplómatar líta að mestu leyti ekki á það sem diplómatískt starf í verki nema það sé um leið að efla hagsmuni þjóða sinna.
Vísindi eru alheimstungumál – en í sundurleitum heimi flækist iðkun þeirra í auknum mæli inn í öryggis-, efnahags- og landfræðilega hernaðarhagsmuni.
Vísindi eru í raun alheimstungumál. Hins vegar, eftir því sem vísindi, tækni, efnahagsleg, öryggisleg og landfræðileg hagsmunir hafa fléttast meira saman, hefur tiltölulega barnaleg nálgun sumra vísindamanna á alþjóðlegan veruleika orðið augljósari. Raunveruleikinn er sá að stór hluti nútíma vísindastarfsemi er knúinn áfram af hagsmunum ríkisins, annað hvort í öryggis- og/eða efnahagslegum árangri. En þótt veruleikinn verði skörp gerir hann ekki nýjan – vísindin hafa alltaf átt sér verndara – hvort sem er frá ríkinu, góðgerðarstofnunum eða atvinnulífinu.
Vísindin sjálf standa frammi fyrir áskorunum, sérstaklega að tryggja alþjóðlegt samstarf á mörgum sviðum sem hafa mikilvæga umhverfis- og samfélagslega þýðingu. Í ljósi þess hve upplýsingaumhverfið er mjög mettað er hefðbundin staða vísindanna sem uppspretta veruleikans oft hafnað eða ruglað saman af ásettu ráði. Í lýðræðisheimi hafa bæði skautun og popúlismi verið knúin áfram af og aftur á móti knúin áfram af tapi á trausti á stofnanir, þar á meðal vísindi. Vísindin hafa í þessu samhengi orðið pólitískur snertifletur, sérstaklega þegar þau standa frammi fyrir öflugum hagsmunum. Til dæmis reyna vísindin að takast á við veruleikann sem felst í víðtækri sjálfbærniáætlun. En þar sem þessi áætlun er talin stangast á við skammtímahagsmuni getur hún hindrað nauðsynlegar framfarir á sviðum eins og loftslagsbreytingum.
Samhliða því virðist formleg og hefðbundin diplómatía sífellt meira sett til hliðar. Langtímasambönd eru að víkja fyrir viðskiptalegum og skammtíma samskiptum. Ekki er hægt að einangra vísindi frá slíkri spennu; áskorunin fyrir vísindin er hvernig tryggja eigi að þau þróist sem alþjóðlegt almannagæði á þessum ósamræmistímum.
Vísindi, stjórnmálasamskipti og þjóðarhagsmunir eru nátengdir – heimurinn þarf að nýta sér samlegðaráhrifin þar á milli.
Fyrir aðeins áratug, árið 2015, gáfu Parísarsamkomulagið, Dagskrá 2030, Markmið Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun og Sendai-ramminn um áhættuminnkun, öll merki um að alþjóðleg vísindi og alþjóðlegir hagsmunir virtust vera í samræmi. En á næstu árum hefur margt breyst, sem hefur áhrif á bæði vísindi og stjórnmálasamskipti. Þetta þýðir ekki að við ættum að vera ósigrandi. Þess í stað ættum við að viðurkenna að vísindi, stjórnmálasamskipti og þjóðarhagsmunir eru nátengdir. Það sem heimurinn þarfnast er að nýta sér samlegðaráhrifin á milli þeirra. Þetta krefst fólks sem er fært í að ferðast á milli menningarheima og þeirra einstöku hugsunarhátta.
Framfarir í sjálfbærnimarkmiðunum hafa verið vonbrigði. En nú þegar við nálgumst árið 2030 er þörfin á að byggja upp skriðþunga til að takast á við málefni sem varða sameiginlega hagsmuni á heimsvísu eða svæðisbundið. Þar sem þessi dagskrá þarfnast diplómatísks samkomulags er áskorunin enn sú að sannfæra þjóðstjórnir um að það sé í þeirra eigin þágu að vinna saman.
Fjölbreytni slíkra sameiginlegra hagsmunamála hefur aukist frá árinu 2015. Sérstaklega mynda fjöldi tæknilausna eins og fjarskiptatækni, gervigreind, skammtafræði og tilbúin líffræði nýtt safn alþjóðlegra sameiginlegra mála. Margar af þessum tæknilausnum eða notkun þeirra eru ekki stjórnanleg innan landamæra ríkja. Að takast á við notkun þeirra er flókið bæði vegna ólíkra tæknistórra aðila og hlutverks risafyrirtækja með eigin hagsmuni.
Margar ástæður eru fyrir því að heimurinn þarf að endurbyggja fjölþjóðlegt samstarfsrými. Átök, loftslagsbreytingar, farsóttir og áhrif samfélagslega byltingarkenndra tækni eru aðeins augljósustu dæmin þar sem hagsmunir vísinda- og stjórnmálasamfélagsins skarast. Þörfin fyrir samverkandi nálgun er augljós. Engu að síður er afar erfitt að ná því markmiði, miðað við landfræðilegar stjórnmál, fjárhagslegar áhyggjur og sundraða stjórnmál innan margra landa.
Ekki er hægt að hunsa hlutverk frjálsra félagasamtaka í vísindasamskiptum.
Í þessu samhengi er ekki hægt að hunsa hlutverk frjálsra félagasamtaka eins og Alþjóðavísindaráðsins. Að því gefnu að þau nálgist málefni þar sem þau hafa lögmæti til að taka þátt með raunsæjum ramma og viðurkenni mjög erfitt samhengi þar sem breytinga er þörf, geta þau lagt mikilvægt af mörkum. Auk augljósra viðleitni til að skapa hlutlaust rými fyrir fjölþjóðlegar samræður eða styðja vísindi um alþjóðleg sameiginleg málefni, geta þau skapað umhverfi eða safnað gögnum sem auðveldar innlendar og alþjóðlegar umræður.
Til dæmis, áður en næsti framkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna verður skipaður, getur alþjóðlegt vísindasamfélag skipulagt leiðina fram á við sem forðast þær áskoranir sem felast í sjálfbærnimarkmiðunum? Getum við útskýrt betur fyrir borgurum hvers vegna þörf er á langtímahugsun? Getum við útskýrt að sameiginleg alþjóðleg nálgun þurfi ekki að grafa undan hagsmunum þjóða? Getum við skapað ramma fyrir samvinnuaðgerðir sem er talinn minna hugmyndafræðilegur og raunsærri, bæði hvað varðar markmið og framkvæmd?
Geta vísindamenn og diplómatar verið betri bandamenn? Raunin er sú að heimurinn er fullur af fjölbreyttum hagsmunum og það endurspeglast bæði innan og milli þeirra næstum 200 þjóða sem eru á jörðinni. Vísindi og diplómatía eru bæði vön að takast á við flækjustig á sinn hátt. En að lokum verður vísindadiplómatía almennt að byrja með áherslu á þjóðarhagsmuni, jafnvel þótt hún hafi svæðisbundin eða hnattræn markmið, annars mun hún líklega mistakast.
Langtímamarkmið vísindadiplómatíu verður að vera að nota vísindi til að draga úr spennu í ört breytandi og óstöðugum heimi. Upphafspunktur verður að vera meiri gagnkvæmur skilningur á því hvernig vísindi og diplómatía geta hjálpað hvort öðru. Að lágmarki þarf hvert utanríkisráðuneyti að hafa skilgreinda og opinbera nærveru sérfræðiþekkingar í vísindadiplómatíu. Hún þarf að vera meira en bara táknræn. Utan Evrópu er þetta því miður aðeins raunin í minnihluta landa.
Lestu meira um að fella vísindi inn sem meginstoð fjölþjóðahyggju, segir alþjóðlegt vísindasamfélag við frambjóðendur til öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna Lestu meira um Vísindi á dagskrá: ISC færir rödd vísindasamfélagsins til umræðu frambjóðenda til öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna í Genf. Lesa meira um ráðningu Sylviu Szabo sem nýjan framkvæmdastjóra UHWB 
